Regelmatig hoor ik het argument ‘het werkt wel’ voorbij komen wanneer ouders of pedagogisch professionals iets willen aanpakken wat zij lastig vinden in het gedrag van een kind. En soms vraag ik me af: werkt het echt?
Twee voorbeelden
Een baby huilt veel en komt overdag moeilijk in slaap. Iemand geeft de tip om de baby vijf minuten te laten huilen en daarna even om het hoekje te kijken. ‘Ik vond het echt heel moeilijk en hartverscheurend, maar het werkt wel…’
Een peuter komt bij de opvang niet echt tot spelen, maar kijkt wel aandachtig naar alles wat er gebeurt. Wanneer er een onbekend persoon binnenkomt, draait de peuter zich af en maakt zich klein. De ouders vragen de pedagogisch professional om op zo’n moment nabijheid te bieden. De reactie: ‘Het werkt wel als ik hem even laat. Dan gaat hij wel weer spelen.’
En dan vraag ik me af: Wat werkt er nu precies?
Als iets werkt, betekent dat nog niet dat het helpend is
Jesper Juul schrijft in zijn boek Het competente kind:
“Het argument dat iets werkt, wordt heel vaak gebruikt in verband met de relatie tussen ouders en kinderen, maar ook door mensen die zich beroepsmatig bezighouden met opvoeding en onderwijs. Er zijn twee redenen waarom het volgens mij hoog tijd wordt dat we dit argument niet meer gebruiken.
Ten eerste is bekend dat kinderen een enorm vermogen tot medewerking en samenwerking hebben, zodat het argument eigenlijk helemaal niet geldt.
Ten tweede weten we inmiddels zó veel over de lange-termijn-effecten van geweld dat het onethisch is om ermee door te gaan, ook als het geweld misschien op korte termijn vruchten afwerpt.”
Okee, een baby laten huilen en een peuter even alleen laten met signalen van spanning en stress is niet hetzelfde als geweld gebruiken. Maar het roept wel een interessante vraag op:
Als iets op korte termijn werkt, wat gebeurt er dan onder de oppervlakte?
Terug naar de baby
Want een baby die structureel alleen wordt gelaten met zijn huilen, stopt waarschijnlijk uiteindelijk met huilen. Dat betekent niet automatisch dat de baby heeft geleerd om rustig in slaap te vallen. Misschien heeft de baby vooral geleerd: ‘Als ik huil, komt er niemand.’
En die peuter..
De peuter die zich klein maakt wanneer er een onbekende binnenkomt, laat iets zien. Misschien is het spannend. Misschien is er behoefte aan wat meer veiligheid. Misschien is nabijheid van een vertrouwde volwassene precies wat helpt om weer te kunnen ontspannen.
Als we de peuter dan alleen laten en hij daarna weer gaat spelen, kunnen we gemakkelijk concluderen: Zie je wel, het werkt. Maar speelt het kind dan ook echt vrij en ontspannen? Of zien we een kind dat zich heeft aangepast aan de situatie?
Kijken naar wat een kind vertelt
Een alternatief voor ‘het werkt wel’ geeft Jesper Juul ook:
“Het gaat erom dat volwassenen de signalen moeten herkennen die kinderen geven en dat ze die signalen serieus moeten nemen, ook als dat betekent dat ze iets moeten veranderen in de manier waarop ze met de kinderen omgaan, en zelfs als het betekent dat ze het in het vervolg anders moeten doen dan alle andere ouders.”
Daar zit voor mij een waardevolle uitnodiging in. Niet meteen: Hoe krijgen we dit gedrag weg? Maar eerst: Wat vertelt dit kind mij eigenlijk?
Een baby huilt. Dat is communicatie. Veel ouders leren hun baby steeds beter kennen door te proberen te begrijpen wat het huilen betekent. Honger? Moe? Te veel prikkels? Behoefte aan nabijheid? En soms is daar wat extra ondersteuning van de mensen om hen heen bij nodig. Een beetje hulp van de village kan dan ontzettend waardevol zijn.
En een peuter die zich afwendt en klein maakt bij een onbekende? Ook dat is communicatie. Misschien vertelt het kind: Dit is spannend voor mij. Ik heb even iemand nodig die naast me staat. Dat betekent niet dat we het kind moeten overnemen of alle spanning moeten wegnemen. Het betekent dat we de boodschap serieus nemen.
Dus… werkt het wel?
Misschien zijn dit wel de vragen die we onszelf wat vaker mogen stellen:
- Wat gebeurt er precies waardoor het lijkt te werken?
- Wat leert het kind hiervan?
- Wie wordt er eigenlijk geholpen?
- En wat kost deze oplossing het kind, de ouder of de professional?
- Wat vertelt het gedrag van het kind ons?
Want iets kan absoluut werken.
Een kind kan stoppen met huilen.
Een peuter kan weer gaan spelen.
Lastig gedrag kan verdwijnen.
Maar dat vertelt ons nog niet waarom het werkt. En misschien begint echte nieuwsgierigheid precies daar.
Een kleine uitnodiging
Kijk eens om je heen. In welke situaties hoor je jezelf of een ander zeggen: ‘Het werkt wel…’
Misschien bij slapen.
Bij afscheid nemen.
Bij eten.
Bij huilen.
Bij samen spelen.
Bij gedrag dat we lastig vinden.
En probeer er vervolgens met een open, nieuwsgierige blik naar te kijken. Wat werkt er eigenlijk? Hoe werkt het? En wie is ermee geholpen?
Niet om meteen te oordelen of een oplossing af te keuren. Maar om samen wat beter te leren kijken naar wat er onder het zichtbare gedrag gebeurt. Want misschien ontdekken we dan dat er soms meer mogelijk is dan alleen iets laten werken.
